ਭਾਰਤੀ ਮਰਦਾਂ ’ਚ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੇ ਕੈਂਸਰ ਦਾ ਵਧਦਾ ਖ਼*ਤਰਾ, ਗੈਰ-ਸਮੋਕਰ ਵੀ ਲਪੇਟ ’ਚ

3
India 19 Nov 2026 AJ DI Awaaj

 

National Desk :   ਫੇਫੜਿਆਂ ਦਾ ਕੈਂਸਰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਗੰ*ਭੀਰ ਸਿਹਤ ਸਮੱਸਿਆ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇਸ ਬਿ*ਮਾਰੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਸਿ*ਗਰਟਨੋਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਇਹ ਬਿ*ਮਾਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਸਿ*ਗਰਟ ਜਾਂ ਬੀੜੀ ਪੀਣ ਵਾਲਿਆਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੇ ਕੈਂਸਰ ਦੇ ਲਗਭਗ 50 ਫ਼ੀਸਦੀ ਮਾਮਲੇ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਸਿ*ਗਰਟ ਨਹੀਂ ਪੀਤੀ।

ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦਾ ਕੈਂਸਰ ਵਧੇਰੇ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਗਲੋਬਲ ਕੈਂਸਰ ਆਬਜ਼ਰਵੇਟਰੀ (GLOBOCAN 2022) ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ, ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੈਂਸਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਤੰਬਾਕੂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਕੰਮ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਣ, ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਅਤੇ ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ ਵਰਗੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਤੰ*ਬਾਕੂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ

ਭਾਰਤੀ ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੇ ਕੈਂਸਰ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਖ਼ਤਰਾ ਹੋਣ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਤੰਬਾ*ਕੂ ਦਾ ਸੇਵਨ ਹੈ। ਸਿ*ਗਰਟ ਅਤੇ ਬੀ*ੜੀ ਦੇ ਧੂੰਏਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਅਜਿਹੇ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਰਸਾਇਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੇ ਸੈੱਲਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਸੈੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜੈਨੇਟਿਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਕੈਂਸਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

ਗਲੋਬਲ ਅਡਲਟ ਤੰ*ਬਾਕੂ ਸਰਵੇਖਣ (GATS-2, 2016-17) ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 42 ਫ਼ੀਸਦੀ ਮਰਦ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੰ*ਬਾਕੂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਜਦਕਿ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅੰਕੜਾ ਲਗਭਗ 14.2 ਫ਼ੀਸਦੀ ਸੀ।

ਕੰਮ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵੀ ਖ਼ਤਰਨਾਕ

ਖਣਨ, ਉਸਾਰੀ, ਆਵਾਜਾਈ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਐਸਬੈਸਟਸ, ਸਿਲਿਕਾ ਧੂੜ ਅਤੇ ਡੀਜ਼ਲ ਦਾ ਧੂੰਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੇ ਕੈਂਸਰ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵੀ ਬਣ ਰਿਹਾ ਹੈ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ

ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਬਰੀਕ ਕਣ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ PM2.5, ਸਾਹ ਰਾਹੀਂ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਏਜੰਸੀ ਫਾਰ ਰਿਸਰਚ ਆਨ ਕੈਂਸਰ (IARC) ਨੇ ਬਾਹਰੀ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਬਰੀਕ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਕੈਂਸਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਇਸ ਖ਼ਤਰੇ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਰਸੋਈ ਵਿੱਚ ਲੱਕੜੀ, ਕੋਲਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਠੋਸ ਬਾਲਣ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣ ਸਮੇਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲਾ ਧੂੰਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਹਵਾਦਾਰੀ ਵੀ ਫੇਫੜਿਆਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਦੇਰੀ ਨਾਲ ਜਾਂਚ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ ਖ਼ਤਰਨਾਕ

ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੇ ਕੈਂਸਰ ਦਾ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਪਤਾ ਲੱਗਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਕਈ ਮਰਦ ਲਗਾਤਾਰ ਖੰਘ, ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਜਾਂ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਵਰਗੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਸਿਗ*ਰਟ*ਨੋਸ਼ੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦਾ ਅਸਰ ਸਮਝ ਕੇ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਗਰਟ ਨਾ ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਕੈਂਸਰ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ।

ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੇ ਕੈਂਸਰ ਦੇ ਕੁਝ ਆਮ ਲੱਛਣ ਇਹ ਹਨ:

  • ਕਈ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਤੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਖੰਘ ਰਹਿਣਾ।
  • ਖੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਖੂਨ ਆਉਣਾ।
  • ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਸਰੀਰ ਦਾ ਭਾਰ ਘਟਣਾ।
  • ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਦਰਦ ਰਹਿਣਾ।
  • ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਜਾਂ ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੱਛਣਾਂ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹਰ ਵਾਰ ਕੈਂਸਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰੀ ਜਾਂਚ ਕਰਵਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਸਿਗਰਟ ਨਾ ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦਾ ਕੈਂਸਰ?

ਮਾਹਿਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਫੇਫੜਿਆਂ ਦਾ ਕੈਂਸਰ ਸਿਰਫ਼ ਸਿਗ*ਰਟਨੋ*ਸ਼ੀ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸਿ*ਗਰਟ ਨਾ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਬਿਮਾਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ, ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਗਰਟ ਦਾ ਧੂੰਆਂ, ਘਰੇਲੂ ਬਾਲਣ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲਾ ਧੂੰਆਂ ਅਤੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਇਸ ਦੇ ਸੰਭਾਵਿਤ ਕਾਰਨ ਹਨ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕੁਝ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਜੈਨੇਟਿਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਡਾਕਟਰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ-ਆਧਾਰਿਤ ਇਲਾਜ (Targeted Therapy) ਦੀ ਚੋਣ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਬਚਾਅ ਲਈ ਕੀ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ?

ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੇ ਕੈਂਸਰ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਲਈ ਸਿ*ਗਰਟ ਅਤੇ ਬੀ*ੜੀ ਸਮੇਤ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੰ*ਬਾਕੂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਉਪਕਰਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਤੋਂ ਬਚਾਅ, ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਹਵਾਦਾਰੀ ਅਤੇ ਲੱਛਣ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ‘ਤੇ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਡਾਕਟਰੀ ਸਲਾਹ ਲੈਣੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।

ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦਾ ਕੈਂਸਰ ਸਿਰਫ਼ ਮਰਦਾਂ ਜਾਂ ਸਿ*ਗਰਟ ਪੀਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮਰਦਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਸਾਵਧਾਨੀ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਜਾਂਚ ਹੀ ਇਸ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਲੜਨ ਦੇ ਅਹਿਮ ਤਰੀਕੇ ਹਨ।

ਨੋਟ: ਇਹ ਸਿਹਤ ਸਬੰਧੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ, ਨਿੱਜੀ ਡਾਕਟਰੀ ਸਲਾਹ ਦਾ ਬਦਲ ਨਹੀਂ।