ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ: 01 Sep 2026 AJ DI Awaaj
Chandigarh Desk : ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਿਆਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਚੱਲ ਰਹੀ ‘ਯੁੱਧ ਨਸ਼ਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ’ ਮੁਹਿੰਮ ਤਹਿਤ ਹੁਣ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਰੋਕਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ’ਤੇ ਵੀ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਮਕਸਦ ਹੈ ਕਿ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਲਤ ਜਾਂ ਨਿਰਭਰਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਨਾ ਧਾਰੇ।
ਮਾਪੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਕਰਨ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼
ਮਾਹਿਰਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਲਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਜਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੰਕੇਤ ਨਾਲ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਬੱਚੇ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਰੁਟੀਨ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਲਗਾਤਾਰ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ’ਤੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਕੁਝ ਸੰਭਾਵਿਤ ਸੰਕੇਤ ਇਹ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ:
- ਅਚਾਨਕ ਵਿਵਹਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਤਬਦੀਲੀ ਆਉਣਾ।
- ਪੁਰਾਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਬਣਾਉਣਾ ਜਾਂ ਨਵੇਂ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਣਾ।
- ਜ਼ਿਆਦਾ ਗੁਪਤ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਰੱਖਣਾ।
- ਪਹਿਲਾਂ ਪਸੰਦ ਕੀਤੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ੌਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਘਟ ਜਾਣਾ।
- ਗੱਲ ਕਰਨ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗੁੱਸਾ, ਚਿੜਚਿੜਾਪਣ ਜਾਂ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਉਤੇਜਨਾ ਦਿਖਾਉਣਾ।
- ਸਕੂਲ ਜਾਂ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਆਉਣਾ।
- ਨੀਂਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਰੁਟੀਨ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਤਬਦੀਲੀ।
- ਬਿਨਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਾਰਨ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੈਸੇ ਮੰਗਣਾ ਜਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਸੇ ਗਾਇਬ ਹੋਣਾ।
- ਨਿੱਜੀ ਸਫ਼ਾਈ ਅਤੇ ਦਿੱਖ ਪ੍ਰਤੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ।
- ਭੁੱਖ ਜਾਂ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਅਤੇ ਭਾਰ ਘਟਣਾ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਲਾਲ ਜਾਂ ਧੁੰਦਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੁਸਤੀ, ਬੇਚੈਨੀ, ਹੱਥ-ਪੈਰ ਕੰਬਣਾ, ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਤਾਲਮੇਲ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਵਰਗੇ ਸਰੀਰਕ ਸੰਕੇਤ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਨਾ ਕੱਢੋ ਨਤੀਜਾ
ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਬੱਚਾ ਨਸ਼ਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਕਈ ਸੰਕੇਤ ਲਗਾਤਾਰ ਇਕੱਠੇ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਵਿੱਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪੈਟਰਨ ਬਣ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਬੱਚੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮਾਹਿਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲੈਣ ਤੋਂ ਵੀ ਹਿਚਕਿਚਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।
‘ਦੇਖਭਾਲ, ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਜ਼ਰੂਰੀ’
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਭਲਾਈ ਮੰਤਰੀ ਡਾ. ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਦੇਖਭਾਲ, ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਰਾਹੀਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਲਤ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਾਪਿਆਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ।
ਬੱਚਾ ਨਸ਼ਾ ਕਰਦਾ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਮਾਪੇ ਕੀ ਕਰਨ?
ਜੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੱਚਾ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਰੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਝਿੜਕਣਾ, ਧਮਕਾਉਣਾ ਜਾਂ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣਾ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਮਾਹਿਰਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਬੱਚੇ ਨਾਲ ਨਿੱਜੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਸ ’ਤੇ ਸਿੱਧਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, “ਸਾਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਗੱਲ ਤੈਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਕੀ ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਇਸ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੇਂਗਾ?” ਵਰਗੇ ਸਵਾਲ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਸਾਂਝੀ ਕਰਨ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਵਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਕਰਨ, ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਲੇਬਲ ਦੇਣ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸਜ਼ਾ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਸਮੱਸਿਆ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਢੁੱਕਵੀਂ ਸਹਾਇਤਾ ਜਾਂ ਇਲਾਜ ਲੈਣ ਵੱਲ ਕਦਮ ਵਧਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
‘ਮਦਦ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਨਾ ਕਰੋ’
ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਨੋਡਲ ਮਨੋਚਿਕਿਤਸਕ, ਸੰਗਰੂਰ, ਡਾ. ਈਸ਼ਾਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਵੱਡੀ ਗਲਤੀ ਮਦਦ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਕਿਸੇ ਮਾਹਿਰ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਨ ਲਈ ਪੱਕੇ ਸਬੂਤ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਮਾਜਿਕ ਬਦਨਾਮੀ ਜਾਂ ‘ਲੋਕ ਕੀ ਕਹਿਣਗੇ’ ਦਾ ਡਰ ਕਈ ਵਾਰ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲਣ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬੱਚੇ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਗੰਭੀਰ ਹੋਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਮਾਹਿਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲੈਣਾ ਬਿਹਤਰ ਹੈ।
ਟੈਲੀ-ਮਾਨਸ ਹੈਲਪਲਾਈਨ ’ਤੇ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹੋ ਮਦਦ
ਜੇ ਮਾਪੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਜਾਂ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚਿੰਤਤ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ ਕਿ ਕਿੱਥੋਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਾਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਮਦਦ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਪਰਿਵਾਰ ਟੈਲੀ-ਮਾਨਸ ਹੈਲਪਲਾਈਨ 1800-89-14416 ’ਤੇ ਸੰਪਰਕ ਕਰਕੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਸਬੰਧੀ ਮਾਹਿਰ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਗੱਲਬਾਤ, ਸਹਿਯੋਗ ਅਤੇ ਸਹੀ ਇਲਾਜ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਲਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
