Chandigarh 12 Dec 2025 AJ DI Awaaj
Chandigarh Desk : ਭਾਰਤ ਦੀ ਕਰੰਸੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਨੋਟ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ ਆਫ ਇੰਡੀਆ (RBI) ਕੋਲ ਹੈ। ਪਰ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਨੋਟ ਐਸਾ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ RBI ਨਾ ਤਾਂ ਛਾਪਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਜਾਰੀ ਕਰਦਾ। ਆਓ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਨੋਟ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ।
ਕਿਹੜਾ ਨੋਟ ਨਹੀਂ ਛਾਪਦਾ RBI?
ਭਾਰਤ ਦਾ ₹1 ਦਾ ਨੋਟ ਹੀ ਇੱਕਮਾਤਰ ਕਰੰਸੀ ਨੋਟ ਹੈ ਜੋ RBI ਜਾਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਇਹ ਨੋਟ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
👉 ਇਸ ਲਈ ₹1 ਦੇ ਨੋਟ ‘ਤੇ RBI ਗਵਰਨਰ ਦੀ ਬਜਾਏ ਵਿੱਤ ਸਕੱਤਰ ਦੇ ਦਸਤਖਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਇਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ?
ਇਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹੈ RBI ਐਕਟ, 1934 ਦੀ ਧਾਰਾ 22।
ਇਸਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, RBI ਨੂੰ ₹2 ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੁੱਲ ਦੇ ਨੋਟ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਦਾ ਹੀ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ।
👉 ₹1 ਦੇ ਨੋਟ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨ ਨੇ ਜ਼ਰੂਰਤਮੰਦ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, Indian Coinage Act 2011 ₹1 ਦੇ ਨੋਟ ਨੂੰ ਸਿੱਕੇ ਵਜੋਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਕਾਗਜ਼ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਕਾਨੂੰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਇੱਕ Coin ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਦਾ ਨਿਯੰਤਰਣ ਸਿੱਧੇ ਸਰਕਾਰ ਕੋਲ ਹੀ ਹੈ।
₹1 ਦੇ ਨੋਟ ‘ਤੇ Promissory Clause ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ?
ਹਰੇਕ RBI ਨੋਟ ‘ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:
“मैं धारक को… रुपए अदा करने का वादा करता हूँ।”
ਪਰ ₹1 ਦਾ ਨੋਟ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ।
ਇਸ ‘ਤੇ ਕੋਈ ਵਾਅਦਾ ਧਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ:
✔ ਇਹ ਇੱਕ ਮੂਲ ਮੁਦਰਾ (Primary Currency) ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ
✔ ਇਸਦੀ ਕੀਮਤ ਦੀ ਗਰੰਟੀ ਖ਼ੁਦ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇਂਦੀ ਹੈ
✔ ਇਸਦੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਲਈ RBI ਦੇ ਵਾਅਦੇ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ
₹1 ਦਾ ਨੋਟ ਕਿਵੇਂ ਛਾਪਿਆ ਤੇ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
- ਇਸਨੂੰ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰਾਲਾ ਜਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ
- ਛਪਾਈ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਪ੍ਰੈਸਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ
- ਛਪਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ RBI ਇਸਦੀ ਵੰਡ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਿੱਕਿਆਂ ਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ
ਮਤਲਬ — ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਥਾਰਟੀ ਭਾਵੇਂ ਸਰਕਾਰ ਹੈ, ਪਰ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਦਾ ਕੰਮ RBI ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ₹1 ਦਾ ਨੋਟ ਭਾਰਤੀ ਕਰੰਸੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ — ਨੋਟ ਵੀ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ ‘ ਤੇ ਸਿੱਕਾ ਵੀ!
 ਕੋਲ){kind=link}