India 11 Mar 2026 AJ DI Awaaj
National Desk : ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਤਣਾਅ ਅਤੇ ਹੋਰਮੁਜ਼ ਜਲਡਮਰੂ ਵਰਗੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਮੁੰਦਰੀ ਰਸਤੇ ‘ਤੇ ਖਤਰੇ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਸਪਲਾਈ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚਿੰਤਾ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਵਾਲ ਉਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਤੇਲ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਰੁਕ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਭਾਰਤ ਕਿੰਨੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਭੰਡਾਰਾਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਸਥਿਤੀਆਂ ਲਈ ਖਾਸ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਦੇਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੱਚੇ ਤੇਲ ਦੇ ਰਣਨੀਤਕ ਭੰਡਾਰ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਚੱਟਾਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਟੋਰ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਟ੍ਰੈਟੇਜਿਕ ਪੈਟਰੋਲੀਅਮ ਰਿਜ਼ਰਵ (SPR) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜੰਗ, ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰੀ ਸਪਲਾਈ ਸੰਕਟ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1991 ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਖਾੜੀ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਊਰਜਾ ਸੰਕਟ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇਸ਼ ਕੋਲ ਤੇਲ ਦੇ ਸੀਮਿਤ ਭੰਡਾਰ ਸਨ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੁਦਰਾ ਦੀ ਕਮੀ ਕਾਰਨ ਤੇਲ ਖਰੀਦਣਾ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਊਰਜਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ।
ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਕੋਲ ਲਗਭਗ 5.33 ਮਿਲੀਅਨ ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਟਨ ਸਮਰੱਥਾ ਵਾਲਾ ਰਣਨੀਤਕ ਤੇਲ ਭੰਡਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 9 ਤੋਂ 10 ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਪੂਰੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭੰਡਾਰ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ— ਵਿਸ਼ਾਖਾਪਟਨਮ (ਆੰਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼), ਮੰਗਲੁਰੂ ਅਤੇ ਪਾਦੁਰ (ਕਰਨਾਟਕ)। ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਟੋਰੇਜ ਪਹਾੜੀ ਚੱਟਾਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਜੰਗ ਜਾਂ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਤੇਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹੇ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਭੰਡਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇੰਡੀਅਨ ਸਟ੍ਰੈਟੇਜਿਕ ਪੈਟਰੋਲੀਅਮ ਰਿਜ਼ਰਵ ਲਿਮਟਿਡ (ISPRL) ਸੰਭਾਲਦੀ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਹੁਣ ਦੂਜੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਓਡੀਸ਼ਾ ਦੇ ਚੰਦੀਖੋਲ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਭੰਡਾਰ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਪਾਦੁਰ ਸਟੋਰੇਜ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਨ ‘ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਗਿਆਨਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਜੇਕਰ ਤੇਲ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੇ ਵਪਾਰਕ ਭੰਡਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਭਾਰਤ ਕੋਲ ਕੁੱਲ ਮਿਲਾਕੇ ਲਗਭਗ 74 ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਤੇਲ ਲੋੜ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸਟਾਕ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਊਰਜਾ ਏਜੰਸੀ ਮੁਤਾਬਕ ਹਰ ਦੇਸ਼ ਕੋਲ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 90 ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਰਣਨੀਤਕ ਭੰਡਾਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਹਨ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਕੋਲ ਲਗਭਗ 40 ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਰਣਨੀਤਕ ਤੇਲ ਭੰਡਾਰ ਹੈ, ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਕੋਲ ਕਰੀਬ 90 ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਅਤੇ ਚੀਨ ਕੋਲ ਲਗਭਗ 130 ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਸਟਾਕ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਜਾਪਾਨ ਨੇ ਲਗਭਗ ਅੱਠ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਭੰਡਾਰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਵੀ ਆਪਣੀ ਊਰਜਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਰਣਨੀਤਕ ਤੇਲ ਭੰਡਾਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ‘ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
