09 January 2026 Aj Di Awaaj
Business Desk: ਅਕਸਰ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਰਿਟੇਲ ਨਿਵੇਸ਼ਕ ਆਪਣੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ (Emotions) ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਕਿ ਤਰਕ ਅਤੇ ਡੇਟਾ ਦੇ ਅਧਾਰ ‘ਤੇ। ਮਾਰਕੀਟ ਮਾਹਿਰ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਅਜਿਹੇ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਭਾਵਨਾਂ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਪੈਟਰਨ ਨੂੰ ਬਿਹੇਵੀਅਰਲ ਬਾਇਸ (Behavioral Biases) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬਿਹੇਵੀਅਰਲ ਬਾਇਸ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸਿਕ ਸ਼ਾਰਟਕੱਟ ਹਨ ਜੋ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਗਲਤ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ:
-
ਹਰਡਿੰਗ (Herding): ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੇ ਰੁਝਾਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਣਾ।
-
ਲੋਸ ਅਵਰਜ਼ਨ (Loss Aversion): ਘਾਟੇ ਵਾਲੇ ਸਟਾਕਾਂ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰੱਖਣਾ।
-
ਓਵਰਕਾਨਫੀਡੈਂਸ (Overconfidence): ਆਪਣੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ‘ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭਰੋਸਾ।
-
ਐਂਕਰਿੰਗ (Anchoring): ਸਿਰਫ ਮੌਜੂਦਾ ਜਾਣਕਾਰੀ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਫੈਸਲੇ।
ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸੰਦਰਭ:
SLA Finserv ਦੇ CEO ਆਸ਼ੀਸ਼ ਮੋਦਾਨੀ ਮੁਤਾਬਕ, “ਬਿਹੇਵੀਅਰਲ ਬਾਇਸ ਮਨੁੱਖੀ ਸੋਚ ਦਾ ਉਹ ਪੈਟਰਨ ਹੈ ਜੋ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸਾਨੂੰ ਗਲਤ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਗਿਆਨ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।”
ਭਾਰਤੀ ਰਿਟੇਲ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ‘ਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸਟੱਡੀ ਵਿੱਚ ਹਰਡਿੰਗ, ਲੋਸ ਅਵਰਜ਼ਨ, ਓਵਰਕਾਨਫੀਡੈਂਸ ਅਤੇ ਐਂਕਰਿੰਗ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਬਾਇਸ ਪਾਏ ਗਏ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਬਾਜ਼ਾਰ ਡਿੱਗਣ ‘ਤੇ ਨਿਵੇਸ਼ਕ ਪੈਸਾ ਕਢ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਵੇਲੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਨਿਵੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
ਨਿਵੇਸ਼ਕ ਲੱਛਣ:
ਆਸ਼ੀਸ਼ ਮੋਦਾਨੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਨਿਵੇਸ਼ਕ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਨਿਵੇਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪੋਰਟਫੋਲੀਓ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੈੱਕ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਵਿੱਤੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ:
ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਚੰਗੇ ਡਾਇਵਰਸੀਫਾਈਡ ਫੰਡ ਵਿੱਚ ਪੈਸਾ ਲਗਾਉਣਾ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਨਿਵੇਸ਼ਕ ਵੱਡੇ ਨੁਕਸਾਨ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਆਸ਼ੀਸ਼ ਮੋਦਾਨੀ ਮੁਤਾਬਕ, ਮਿਊਚਲ ਫੰਡਾਂ ਨੇ ਸਾਲਾਨਾ 12-15% ਰਿਟਰਨ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਪਰ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਨੇ ਸਿਰਫ 7-8% ਹੀ ਕਮਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਫਰਕ 4-5% ਬਿਹੇਵੀਅਰਲ ਗਲਤੀਆਂ ਕਰਕੇ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਿੱਤੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਇਸ ਗਲਤ ਫਰਕ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਫਾਇਦੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।
 ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਕਿ ਤਰਕ ਅਤੇ ਡੇਟਾ ਦੇ ਅਧਾਰ){kind=link}