30 ਦਸੰਬਰ, 2025 ਅਜ ਦੀ ਆਵਾਜ਼
Lifestyle Desk: ਅਕਸਰ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਬੱਚਾ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਲਈ ਮੋਬਾਈਲ ’ਤੇ ਰੀਲਾਂ ਜਾਂ ਸ਼ਾਰਟ ਵੀਡੀਓਜ਼ ਦੇਖ ਲਵੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਮਾਹਿਰਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਛੋਟੀਆਂ ਵੀਡੀਓਜ਼ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ’ਤੇ 2 ਘੰਟਿਆਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨਾਲੋਂ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਅਸਰ ਪਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਲੀਨਿਕਲ ਸਾਈਕੋਲੋਜਿਸਟ ਡਾ. ਸੁਮਿਤ ਗਰੋਵਰ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਰੁਝਾਨ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਗੰਭੀਰ ਚੁਣੌਤੀ ਬਣਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਦਿਮਾਗ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ‘ਹਾਈਜੈਕ’
ਸ਼ਾਰਟ ਵੀਡੀਓਜ਼ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਣ। ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਦਲਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਹਰ ਪਲ ਨਵਾਂ ਕੰਟੈਂਟ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਦਿਮਾਗ ਹਜੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਮਰਹਲੇ ’ਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਫੋਕਸ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਨਿਯੰਤਰਣ ਸਿੱਖ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤੇਜ਼ ਉਤੇਜਨਾ ਦਿਮਾਗ ’ਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਹਰ ਛੋਟੀ ਕਲਿੱਪ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਮਿਹਨਤ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਮਜ਼ਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ “ਤੁਰੰਤ ਇਨਾਮ” ਦੀ ਆਦਤ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਸਲੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੈ ਲਗਾਤਾਰ ਸਕ੍ਰੋਲਿੰਗ
ਜਿੱਥੇ 2 ਘੰਟਿਆਂ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ 15–30 ਸੈਕਿੰਡ ਦੀ ਵੀਡੀਓ ਸਿਰਫ਼ ਧਿਆਨ ਭਟਕਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ, ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਸਮਝਣਾ ਸਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਰੀਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਨਾ ਕੋਈ ਸੰਦਰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਡੂੰਘਾ ਅਰਥ—ਬੱਸ ਅੰਤਹੀਣ ਸਕ੍ਰੋਲਿੰਗ।
ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਲੱਗਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਉਬਾਊ
ਸ਼ਾਰਟ ਵੀਡੀਓਜ਼ ਦੀ ਆਦਤ ਨਾਲ ਅਸਲੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕੰਮ ਨੀਰਸ ਲੱਗਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹਨਾ, ਹੋਮਵਰਕ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਆਮ ਗੱਲਬਾਤ ਵੀ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ “ਬੋਰਿੰਗ” ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਮਨੋਰੰਜਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
ਫੋਕਸ ਅਤੇ ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ ’ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਸਰ
ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਛੋਟੀਆਂ ਵੀਡੀਓਜ਼ ਦੇਖਣ ਨਾਲ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਅਟੈਂਸ਼ਨ ਸਪੈਨ ਘਟ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਗੁੱਸਾ ਵੱਧ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਦੀ ਘਾਟ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚੇ “ਬੋਰ ਹੋਣਾ” ਸਹਿਣਾ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਬੋਰ ਹੋਣਾ ਹੀ ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਸੋਚ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਖ਼ਤਰਾ ਵੀਡੀਓ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਛੋਟੀਆਂ ਕਲਿੱਪਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਤੇ ਬੇਹਿਸਾਬ ਦੇਖਣਾ ਹੈ।
